Pod staništem u gradovima ne podrazumevaju se samo parkovske i zelene površine, već i sve one čak neuređene površine koje predstavljaju dom za različite vrste ptica, insekata i drugih sitnih životinja i biljaka. Međutim, intenzivnom urbanizacijom dolazi do narušavanja biodiverziteta u gradovima, a prisutne vrste povlače se ka rubovima, ili prosto nestaju iz gradske sredine. Upravo zbog toga, postojeći gradski park i zeleni prostori su dragoceni, posebno ako su zaštićeni, čime se očekuje garancija očuvanja njihovih biodiverziteta. Radi se, uglavnom, o manjim parkovima ili pojedinačnim stablima.
Gradski park u Vršcu – najstariji u Srbiji
Spomenici prirode važni su za stanovnike lokalnih zajednica, kao oaze prirode u urbanizovanim područjima. I vrlo često, u gradovima se baš nalaze neki od najznačajnijih zaštićenih parkova ili pojedinačnih stabala, zaštićenih različitim kategorijama. O status i tretmanu najstarijeg gradskog parka kod nas, o parku u Vršcu – razgovarali smo sa dr geoinf. Orhidejom Štrbac, magistrom pejzažne arhitekture.
Gradski park u Vršcu, foto: Štanište.org
“Gradski park u Vršcu je najstariji park javnog karaktera u Srbiji. Skoro 250 godina je sastavni deo svakodnevnog života Vrščana. Zauzima prostor od blizu šest hektara i projektovan je u mešovitom stilu, u kojem se kombinuju uticaji francuskog stila oblikovanja cvetnjaka uokvirenih geometrijski pravilno orezanim šimširom i drvoredima duž staza sa engleskim slobodnim rasporedom drveća u grupama na travnjacima. Na prostoru gde se danas nalazi ova vršačka zelena oaza, u 18. veku prostirao se majur ugledne vršačke porodice Šeribl. Vršačka municipija otkupila je Šeriblov majur 1797. godine, a 1817. menja mu se naziv u Gradski majur a kasnije u Gradski park. Daleke 1883. godine, osnovano je Parkovsko društvo sa ciljem prikupljanja donacija za očuvanje i unapređenje ovog jedinstvenog prostora, zbog čega je Gradski park postao prava botanička bašta. Vremenom se društvo okrenulo drugim vrednostima i park je počeo da propada. Uz stalan nedostatak sredstava za kulturu i ekologiju i neadekvatne zaštite Gradskog parka u Vršcu kao zaštićenog prirodnog dobra, došlo je do degradacije ovog izuzetno značajnog objekta pejzažne arhitekture.
Zaštita Parka je prvi i jedini put uspostavljena 1973. godine, odlukom Skupštine opštine Vršac. Za upravljača je određeno Komunalno preduzeće ‚Drugi oktobar‘. Nakon donošenja Zakona o zaštiti životne sredine 1991. godine, Zavod za zaštitu prirode pripremio je novu studiju zaštite 2001. i uputio je opštini Vršac na usvajanje. Nekoliko udruženja građana je 2010. godine pokušalo da utiče na donošenje ove odluke, no bezuspešno. U međuvremenu je donet novi Zakon o zaštiti prirode, koji je omogućio da i AP Vojvodina proglašava zaštitu. Zavod je 2011. godine revidirao studiju i utvrdio da Park ima vrednosti koje ispunjavaju uslove za proglašenje zaštite u nadležnosti AP Vojvodine. Međutim, ni pokrajinska Skupština još uvek nije donela odluku o zaštiti. Park je ostao bez čuvarske službe i inspekcijskog nadzora, bez redovnog finansiranja, a često je na meti vandala“, kaže Orhideja Štrbac.
Gradski park – (ne)namerno zapostavljanje
Gradski park u Vršcu, foto: Ladislav Častven i Dragan Milošević
Naša sagovornica objašnjava šta je sve (ne)urađeno na očuvanju parka, uprkos tome što je JP „Varoš“ uticalo na opštinu Vršac da se realizuje kompletna projektna dokumentacija za obnovu parka koja je, osim pejzažno-arhitektonskog, obuhvatila i projekte sistema za zalivanje, video-nadzora, rasvetu, obnovu i rekonstrukciju ograde, mobilijara, fontane, staza… Na osnovu ostataka statua, koje predstavljaju četiri godišnja doba, koji se nalaze u Gradskom muzeju, pronađen je trag i do ostalih skulptura koje su nekada krasile Gradski park. Međutim, JP „Varoš“ nije uspelo da obezbedi sredstva za njihovu rekonstrukciju, iako je to bilo predviđeno pejzažno-arhitektonskim projektom.
Do gašenja JP „Varoš“ 2015. godine, fontana i centralna staza su rekonstruisane i realizovan je projekat javne rasvete i urađene su dve ekspertske analize zdravstvenog stanja stabala. Udruženja ljubitelja Gradskog parka, koje je obnovljeno 2010. kao i udruženje Građanski parlament, kako kaže Štrbčeva, započeli su obnovu belih klupa. Nakon preuzimanja potpune ingerencije 2016. godine, JKP „Drugi oktobar“ je delimično obnovio ogradu, i montirao nekoliko belih klupa ali bez naslona jer su predhodne bile uništene.
Gradski park u Vršcu, foto: Štanište.org
„Osim što je 2023. posađeno 148 sadnica, ozbiljnijih investicija u Gradski park nije bilo. Nažalost, većina intervencija je bila na uklanjanju polomljenih stabala nakon nevremena i zaštiti šimšira od plamenca, tako da je broj stabala u poslednjih nekoliko godina prepolovljen a nestale su i dragocene vrste, poput lirastog i dvobojnog hrasta koji su, sudeći prema zvaničnim podacima, bili jedini primerci u parkovima Srbije. Osim toga, i godišnji i višegodišnji planovi rada više nisu redovni, niti se poštuju zakonske procedure, pogotovo kad je reč o uslovima Zavoda za zaštitu prirode. Polako ali sigurno pokazalo se da većinu građana park više ne interesuje, pa izostaje kako pritisak javnosti na nadležne službe kao i podrška u vidu promocije i donacija. Park koji je nekada bio ponos Vrščana, sada je jednostavno zaboravljen i prepušten prirodi“, konstatovala je Orhideja Štrbac.
Devastacija parkova zarad komercijalnih interesa
Veoma slična sudbina snašla je veliki broj parkova, mnogi zaštićeni su bez odgovarajućeg tretmana pa je moguć gubitak kategorija zaštite, određen broj nije uspeo da dobije zaštitu, a jedan broj, uprkos zaštiti, biva izložen devastiranju zarad komercijalnih interesa, kao što je slučaj sa Dunavskim parkom u Novom Sadu, gde se već osam godina zaredom organizuje manifestacija „Ledena šuma“. Inače, u Srbiji već dugo vremena stagnira procenat zaštićene prirode u odnosu na površinu državne teritorije. Ovo je veoma važna tema, ukoliko želimo da dostignemo ciljeve održivog razvoja.
Na sreću postoje i pozitivni primeri bavljenja zelenim prostorima. Jedan od najaktuelnijih je svakako projekt podizanja kišnih bašti i to u deset gradova Srbije: Beogradu, Novom Sadu, Subotici, Novom Pazaru, Smederevu, Kragujevcu, Čačku, Nišu, Bečeju i Somboru. Kišne bašte su odličan odgovor, odnosno model adaptacije na klimatske promene, što je svakako veoma važan korak i ka održivosti. U sve češćim situacijama gradskih poplava, usled prekomernih intenzivnih padavina a zbog sve izraženije betonizacije gradova, kombinacija biljaka i retencionih sistema idealan je način da se rasterete kanalizacioni sistemi a biljkama očuva biodiverzitet, voda, mikroklima. Posebna vrednost ovog projekta je uključivanje lokalnog stanovništva u aktivnost kreiranja i podizanja bašti a sve je to podržala kompanija A1, i sama pokazujući svest o neophodnosti uključivanja u život – održivi život.
Lajkujte EkoVest na Facebooku
Zapratite EkoVest na Twitteru
Tekst: Majda Adlešić
Foto: Ladislav Častven i Dragan Milošević, https://staniste.org.rs/
Share this: