Ciljevi održivog razvoja (SDG) zamišljeni su kao jedinstveno dogovoren putokaz za prevazilaženje ekonomskih i geopolitičkih podela, vraćanje poverenja ali i izgradnje solidarnosti. Najsvežiji izveštaj o postizanju SDG, objavljen je polovinom 2023. godine, ističe da je napredak u više od 50 posto ciljeva slab i nedovoljan, a na čak 30 posto ciljeva napredak je zaustavljen ili je došlo do nazadovanja (uključujući ciljeve vezane uz siromaštvo, glad i klimu). Klimatska kriza se pogoršava kako emisije gasova staklene bašte nastavljaju da rastu.
Najnoviji izveštaj Međuvladinog panela o klimatskim promenama (IPCC) otkriva da je globalna temperatura već 1,1° C iznad predindustrijskog nivoa i verovatno će dosegnuti ili premašiti kritičnu tačku od 1,5° C do 2035. godine. (!) Katastrofalni i sve jači temperaturni udari, suše, poplave i šumski požari postali su prečesti. Porast nivoa mora preti stotinama miliona ljudi u obalnim zajednicama. Pandemija COVID-19 i trostruka ekološka kriza, uznapredovale klimatske promene, gubitak bioraznolikosti i opšte zagađenje – imaju razoran i trajan efekat na ispunjavanje ciljeva.
Lider u okrugu po broju subvencionisanih solarnih elektrana za građane
Kako u tim okolnostima, gradovi i lokalne zajednice u Srbiji uspevaju da streme i dostižu ciljeve održivog razvoja? Raška je jedan od pet gradova koji su pozvani da uzmu učešće u projektu „Zeleni gradovi Srbije“ koji podržava ambasada Kraljevine Holandije. Kao manji grad na jugozapadu Srbije, između Kopaonika i Golije, na rekama Ibar i Raška, na efikasan način radi na očuvanju životne sredine. Ova opština je među liderima u okrugu po broju subvencionisanih solarnih elektrana za građane, radi na uspostavljanju regionalnog sistema za upravljanje otpadom, a i u narednom periodu planira ulaganja u poboljšanje energetske efikasnosti.
Održivi grad je onaj u kom ima dovoljno mesta za stanovanje, gde se jednostavno i sigurno možemo kretati javnim prevozom ili biciklom, gde su parkovi dobro organizovani, opremljeni i raspoređeni, te da ljudi imaju lako pristup svim zelenim prostorima, gde su vazduh i voda kvalitetni a upravljanje otpadom osmišljeno. Takav grad je prilagodljiv na klimatske promene i ima kapacitete da održivošću prevaziće krizne situacije.
Izvor zagađenja vazduha individualna ložišta
S obzirom na to da je na teritoriji čitave Srbije vazduha dostigao kritičan kvalitet, neophodne su promene u tom domenu. Za opštinu Raška, jedina zvanična merna stanica kvaliteta vazduha nalazi se u Nacionalnom parku „Kopaonik“ , koji je udaljena više od 34 km od centra grada. U okviru te stanice prate se parametri: SO2 (sumpor-dioksid) i O3 (prizemni ozon), a podaci se objavljuju na sajtu Agencije za zaštitu životne sredine. U ostalim delovima opštine nije moguće utvrditi, odnosno uspostaviti monitoring.
Foto: Unsplash/Keriliwi
Postojanje zagađenja se pretpostavlja, posebno tokom zimskih meseci, zbog velikog broja individulanih ložišta. Industrijska zona je planski odvojena od stambene, a mogući zagađivači podležu kontroli inspekcije za zaštitu životne sredine. Kod industrijskih privrednih subjekata rade se redovna merenja zagađenja vazduha po zakonu i kontroliše se emisija u okviru propisanih dozvoljenih vrednosti. Opština Raška nema toplanu, a glavna saobraćajnica ne prolazi kroz centar grada, već zaobilaznicom prema Kosovskoj Mitrovici i Novom Pazaru.
Marko Vukomanović, potpredsednik Eko-kluba „Zeleni putokazi” iz Raške, rekao je za Zeleni portal „Eko-vest“ da se zagađenje vazduha ne može sakriti, ono je najvidljivije građanima i što se konkretno Raške tiče, najprimetnije u ovo doba godine, sa dolaskom hladnijih dana i početkom grejanja.
„Dominantan izvor zagađenja vazduha u Raški su individualna ložišta i to je zaista veliki problem, uzimajući u obzir činjenicu da opština leži u kotlini, podno tri planine, te se sav zagađeni vazduh duže zadržava nad gradom. Na sreću (ili žalost), Raška nema fabrika, niti većih postrojenja u gradu, koja svojim delovanjem mogu pogoršati kvalitet vazduha. Kao veći zagađivači, pre nego što su raspodelom republičkih i opštinskih sredstava sanirali problem, prepoznate su škole i dom zdravlja, koji su se grejali na ugalj. Sanaciju individualnih ložišta Opština Raška pokušava da reši sufinansiranjem energetske sanacije porodičnih kuća i stanova na svojoj teritoriji. Poziv za građane je trenutno zatvoren zbog utroška svih sredstava, dok je poziv za privredu otvoren sve do novembra 2027. godine. Kvalitet vazduha je uglavnom umerenog kvaliteta, suspendovane čestice su najprisutnije zagađujuće materije u vazduhu (po nezvaničnim informacijama sa različitih mernih uređaja), a konstantni monitoring kvaliteta vazduha u opštini Raška ne postoji. Dakle, kvalitet vazduha meri se u posebnim prilikama i to po nalogu inspektora za zaštitu životne sredine”, istakao je Vukomanović.
Otpad se odlaže na nesanitarnu deponiju (!)
Što se upravljanja otpadom tiče, na teritoriji opštine nije uspostavljeno prema propisanim standardima, jer se sakupljeni komunalni otpad odlaže na nesanitarnu deponiju, koja je određena i kao deponija za odlaganje građevinskog otpada i predstavlja veliki ekološki rizik. Prema Strategiji upravljanja otpadom za period 2010-2019. godine, Raška je svrstana u region, zajedno sa opštinama Vrnjačka Banja i Tutin i gradovima Novi Pazar i Kraljevo. I na osnovu toga su započete radnje za pokretanje regionalne deponije.
Nivo na kome je sada upravljanje otpadom je da JKP „Raška“ na više lokacija ima postavljene posebne kante za odlaganje pepela, omogućila je besplatno odnošenje kabastog otpada, prema utvrđenom rasporedu, postavili su veće kontejnere na mestima gde je frekvencija odlaganja smeća povećana. U poslednjih dvadesetak godina, nadležne službe opštine i JKP „Raška“ redovno uklanjaju deponije i rekultivišu teren. U saradnji sa resornim ministarstvom, godinama unazad, na teritoriji opštine Raška sanirane su velike deponije.
“Još jedan problem, odnosno opasnost od zagađenja vazduha je i nesanitarna deponija iznad grada koja se bar jednom godišnje zapali i nad gradom se nadvije nesnošljiva količina kancerogenog dima i isparenja, i to traje po nekoliko dana. Na sreću, planirana je izgradnja sanitarne deponije u saradnji sa Opštinom Tutin i Gradom Novim Pazarom. Izrađena je Studija izvodljivosti za Regionalni sistem upravljanja otpadom Raška-Tutin-Novi Pazar, kao i idejno rešenje. Zbog plana da deponija bude na teritoriji opštine Raška (kao najmanje opštine) bilo je negodovanja od strane dela lokalnih političkih i ekoloških organizacija, te mislim da je zbog toga čitav projekat trenutno u zastoju”, smatra Vukomanović.
Ono što u opštini Raška rade da bi bili na korak uspostavljanju reda je da su određeni prostori pokriveni video-nadzorima kako bi se uveo dodatni sistem kontrole i omogućilo kažnjavanje onih koji nesavesnim ponašanjem narušavaju životnu sredinu. I pored svih akcija usmerenih ka očuvanju okoline, molbi i apela koje upućuju nadležne službe i ekološka udruženja, konstantno se pojavljuju nove divlje deponije, koje zagađuju okolinu, prljaju zemlju, vodu i vazduh.
Prve mere energetske sanacije
Međutim, neke procedure i aktivnosti koje se čine u opštini Raška jesu za pohvalu. Uz podršku Ministarstva rudarstva i energetike, prve mere energetske sanacije počeli su da sprovode 2021. unapređujući energetske karakteristike stambenih objekata, a samim tim i uštedu energenata i smanjenje troškova za grejanje. Sredstva su bila usmerena za sprovođenje triju mera: nabavku i ugradnju materijala za termičku izolaciju; nabavku i ugradnju prozora i spoljnih vrata sa pratećim građevinskim radovima i nabavku i instalaciju kotlova/peći na bio masu, i ukupno je bilo namenjeno 17 miliona dinara.
Ministarstvo je opštini Raška dodelilo pet miliona dinara, dok je iz lokalnog budžeta izdvojeno 12 miliona dinara. Tada je pravo na finansijsku podršku ostvarilo 208 korisnika – 205 vlasnika porodičnih kuća i stanova i tri stambene zajednice. Samo Program ugradnje solarnih panela, iste godine, finansiran je u ukupnom iznosu od skoro šest miliona dinara, a za ovaj vid podrške opredelilo se 14 građana. Ministarstvo rudarstva i energetike i opština opredelili su još 3,5 miliona dinara za postavljanje solarnih panela i konkurs za dodelu subvencija za njihovo postavljanje je u toku.
Prioritetni ciljevi
Prema Planu razvoja opštine za period od 2023. do 2029. godine, u okviru razvojnog pravca i – Zaštita životne sredine i komunalna infrastruktura, postavljeni su prioritetni ciljevi, koji se odnose na zaštitu životne sredine, efikasnija i racionalnija upotreba energije. To će se ostvariti kreiranjem i usvajanjem lokalnog Programa energetske efikasnosti, unapređenjem energetske efikasnosti javnih objekata, sprovođenjem podsticajnih mera za energetsku sanaciju stambenih zgrada, porodičnih kuća i stanova.
Kao odgovor na napore kako lokalne samouprave tako i građana došlo je Priznanje za posvećenost unapređenju kvaliteta vazduha UNICEF-a u Srbiji. Stalna konferencija gradova i opština (SKGO), uz podršku Vlade Norveške, na završnom skupu projekta „Škole za bolji kvalitet vazduha“ u Beogradu, nagradili su nedavno i Opštinu Raška za najveći napredak u 2023. godini u preduzimanju akcija za smanjenje zagađenja vazduha, uz saradnju i konsultacije sa mladima na lokalnom nivou. Opština Raška dobila je prečišćivaće vazduha koji će biti instalirani u objektima ili institucijama namenjenim radu sa decom ili mladima.
Tekst: Majda Adlešić
Foto: Opština Raška
Share this: